O erro de Malthus

(Artigo do biólogo Firmino Martínez publicado no nº 88 do Novas da Galiza.)


A ecologia diz-nos que a populaçom dumha espécie qualquer tende a crescer exponencialmente. Quando há poucos indivíduos aumenta a modo, acelerando-se progressiva e rapidamente com tendência ao infinito. Por serem ecossistemas e recursos finitos finalmente a natalidade acaba freada pola mortandade. Sempre é assim.

Fins do século XVIII. 1000 milhons de habitantes. Thomas Malthus agoira um iminente colapso demográfico. Ano 1900: 1600 milhons de habitantes. Ano 1950: 2500 milhons. Ano 2000: 6000 milhons. Durante mais de cem anos as previsons de Malthus nom se cumprem e sofre vilipendio desde a dereita política -ao pôr em causa a fé no progresso e o crescimento ilimitado-, como desde a esquerda -por insinuar que a miséria nom só provém da injusta distribuçom da riqueza.

Ano 1972. Umha equipa do Instituto Tecnológico de Massachusetts (MIT) publica “Os Limites do Drescimento”. Nele projectam-se as futuras tendências quanto à populaçom, aos recursos minerais, aos alimentos per cápita, à contaminaçom, à produçom industrial, etc. As previsons do MIT estam-se a cumprir com un grau de precisom aceitável. Por isso, hoje esta questom volta á actualidade.

En que errou Malthus? Em 1880 o 70% da energia usada na agricultura e indústria procedia da força muscular humana. A actividade económica estava limitada pola mesma produçom de alimentos. Malthus nom previu os efeitos da revoluçom industrial e o uso maciço dos combustíveis fósseis, um recurso barato e abundante. Actualmente o 80% da energia que usa a humanidade procede desta fonte providencial, que permitiu um incremento inimaginável da produçom industrial e de alimentos, bem como o progresso material de milhons de pessoas.

Mas levamos consumidas quase a metade das reservas e estamos perto do “pico do petróleo” (máximo de 90 ou 100 milhons de barris diários em algum momento entre 2010 e 2030), trás o que a sua produçom decairá inexorável.

Se o uso de carvom e petróleo elevou a capacidade do planeta para suportar populaçom humana, que acontecerá quando a sua produçom decrescer? Nom esqueçamos pois, os economistas tam-pouco: a nossa espécie nom vive fora das leis da física e da ecologia que dominam o resto de criaturas deste mundo.


[PS 2012-12-17]: Gail Tverberg tamén analiza as previsións de Malthus e a súa relación coa Era da Enerxía Fósil cuxo fin estamos a vivir: http://ourfiniteworld.com/2012/12/12/why-malthus-got-his-forecast-wrong/

2 thoughts on “O erro de Malthus

  1. Xoán Doldán
    29 Marzo, 2010 at 7:53 p.m.

    Interesante análise que liga a ecoloxía, as teorías malthusiáns, os límites ao crecemento e o teito do petróleo. Concordo coa reflexión final.

    Malthus, es sobre todo o neomalthusianismo, aínda dan para que debatamos sobre a relación entre poboación e recursos, e só por iso paga a pena volver sobre o que dixo. Mais resucitar a Malthus ten tamén perigos, xa que dixo o que dixo e non só o que nos gustaría tiver dito. Malthus viviu nunha época dunha fonda crise marcada pola carencia de recursos, particularmente alimentarios e, como se indica, nunha sociedade na que se está a vivir unha mudanza no modelo enerxético da que talvez non foi de todo consciente. No entanto a súa obra supón a continuación do pensamento expresado por outros anteriormente (por exemplo Quesnay en quen poderíamos atopar, no esencial, unha anticipación da súa teoría sobre a poboación, xa que afirmaba que a propagación da poboación non ten mais límites que os medios de subsistencia e que hai unha tendencia para superar sempre eses límites). Esta continuidade fai que o contido da súa obra entre en cheo no pensamento económico ortodoxo da súa época, defendendo a orde liberal e, polo tanto, a propiedade e a desigualdade social.

    A súa teoría da poboación concibe desde unha concepción naturalista da sociedade, como unha lei natural xa presente nos ilustrados e en case todos os clásicos . Pero unha lei natural enchida de puritanismo (o que non atopamos en Petty ou Smith, claramente anticlericais). Este puritanismo non se opón ao naturalismo das súas concepcións senón que mesmo as reforza; así, a súa visión do control dos nacementos, sendo puritana, concorda facilmente co naturalismo, pero tamén cumpre levar en conta que os seus postulados rebordan unha compoñente moral cristián-puritana e deben ser entendidos segundo ese aspecto. A función lexitimadora da orde social do momento e das desigualdades e mesmo da miseria, explican en gran parte o éxito que acadou na época.

    Na relación que estabelece Malthus entre poboación e recursos, e os límites que tería para a sociedade o que hoxe denominariamos crecemento económico, vai insistir, a respecto de Smith, en que se pode dar un crecemento da riqueza sen que cada individuo mellore a súa situación; seria o caso en que aumenta o número de individuos tan rapidamente ou mais do que medra a cantidade de bens dispoñíbeis para satisfaceren as súas necesidades.

    As persoas terían un comportamento reprodutor equiparábel ao dos animais, a fecundidade é función única do instinto sexual, unha categoría natural allea aos condicionantes culturais ou institucionais. O factor económico intervén como un límite-regulador a través da oferta de subsistencias. No entanto as subsistencias poden interpretarse de diversas maneiras: no Primeiro Ensaio están referidas ás necesidades fisiolóxicas da supervivencia. Na Segunda edición e seguintes introduce mudanzas, de xeito que os freos preventivos no control demográfico pasan a un primeiro plano, co que aparece unha complicación, de xeito que a subsistencia pode ser interpretada como todo tipo de necesidades de supervivencia. Non estamos xa ante unha cuestión fisiolóxica porén psicolóxica . Esta modificación no significado terá as súas consecuencias, xa que traballar con un ou con outro conleva resultados analíticos diferentes ; por outra banda, non se chega a ver en Malthus o alcance que os medios de subsistencia teñen como freo último á poboación. De se considerar que o freo último son os medios de subsistencia, hai que ver se todos eles (na segunda acepción) están sometidos á lei do progreso aritmético, ou se esta só afecta os alimentos .

    Que a oferta de alimentos non se expande mais rapidamente que a de habitantes é demostrado apoiándose na lei dos rendementos decrecentes, entendida nun contexto de transformación, e aplicada só á produción agrícola, xa que as manufacturas non sufrirían este problema, non existiría un límite natural á súa produción . O límite da natureza maniféstase nunha terra avarenta coa superficie cultivábel e a dispoñibilidade de terras de alta fertilidade, no agro, mais non na manufactura. Estamos diante dun dos primeiros pasos na sacralizazón da produción industrial, dun rexeitamento do agro polas limitacións naturais, de crer na posibilidade de afastarnos da natureza a través de economías cada vez mais manufactureiras?
    Quizá este camiño sexa máis doado de percorrer desde a posición anti-igualitaria de Malthus. Determinadas clases sociais seguen a ser consideradas como improdutivas, ao xeito de Smith, pero pasan a ter unha función claramente integradora no funcionamento da economía. O autor considera que para asegurar o desenvolvemento da economía é necesario, a parte da terra, o traballo e o capital, un aumento da procura efectiva de produtos. Esta só é posíbel co gasto realizado polos improdutivos, consumidores aínda que non produtores dos bens materiais producidos nas empresas capitalistas, polo que deberán ser suficientemente numerosos . Noutras palabras, xa non é a produción de subsistencias, senón a procura efectiva das mesmas, o que regula o movemento da poboación.

    Desde este momento nas argumentacións de Malthus van adquirindo máis relevancia os hábitos e costumes sociais, ao tempo que a industrialización comeza a ser vista como algo que pode supor aspectos positivos: incentiva a invención, a ciencia e a intelixencia, transforma a estrutura social, promove novas necesidades, expande a presenza das clases medias …, é dicir, crea medios de incrementar a procura efectiva.

    Se o límite xa non está na produción senón na procura efectiva, se esta se garante axeitadamente coas clases improdutivas e se a industria transforma a estrutura social e asegura un número suficiente de persoas improdutivas, non estamos lonxe da idea de que é o mercado o que impón os límites á economía, de que o improdutivo pode ser tan importante como o produtivo (e, polo tanto, talvez por iso habería que chamalo produtivo) e de que o proceso de desenvolvemento económico debe pasar pola industrialización. De aí á negación dos límites naturais só hai un paso.

    De facto, no autor atopamos un achegamento maior a este suposto. Nas súas Definitions in political economy considera a riqueza, ao igual que Smith, como aqueles obxectos materiais necesarios, útiles ou agradábeis para as persoas nos que o esforzo (o traballo) foi quen permitiu produci-los ou aproprialos. Segue a ser unha riqueza material, si, pero dependente da necesidade e utilidade que as cousas teñan para os individuos e do traballo que se realizase para obtela. Deste xeito a riqueza pode aumentar de aparecer novas necesidades, de se ampliar as existentes e de resultar máis traballoso cubrir ditas necesidades, na medida que nos apropiamos de cousas das que antes non o faciamos aumentando a súa escaseza. É dicir, non aumenta a riqueza porque teña aumentado a cantidade de obxectos materiais, senón por unha ampliación do que nós consideramos riqueza. Os límites físicos comezan a esvaecerse na análise .

  2. 19 Abril, 2011 at 8:33 a.m.

    dun artigo de Charles Hall e John Day:

    Clearly even the most rabid supporter
    of resource constraints has to accept
    that the Malthusian prediction has not
    come true for the Earth as a whole,
    as human population has increased
    some seven times since Malthus wrote
    his article, and in many parts of the
    world it continues to grow with only
    sporadic and widely dispersed starva-
    tion (although often with considerable
    malnutrition and poverty). How has
    this been possible?
    The most general answer is that tech-
    nology, combined with market econom-
    ics or other social-incentive systems,
    has enormously increased the carrying
    capacity of the Earth for humans. Tech-
    nology, however, is a two-edged sword,
    whose benefits can be substantially
    blunted by Jevons’s paradox, the concept
    that increases in efficiency often lead to
    lower prices and hence to greater con-
    sumption of resources.
    And technology does not work for
    free. As originally pointed out in the
    early 1970s by Odum and Pimentel,
    increased agricultural yield is achieved
    principally through the greater use of
    fossil fuel for cultivation, fertilizers,
    pesticides, drying and so on, so that it
    takes some 10 calories of petroleum to
    generate each calorie of food that we
    eat. The fuel used is divided nearly
    equally between the farm, transport
    and processing, and preparation. The
    net effect is that roughly 19 percent
    of all of the energy used in the United
    States goes to our food system. Mal-
    thus could not have foreseen this
    enormous increase in food production
    through petroleum.